مقدمه
کنوانسیون میناماتا درباره جیوه یک معاهده بینالمللی است که بهمنظور حفاظت از سلامت انسان و محیطزیست در برابر انتشار و رهایی انسانساخت جیوه و ترکیبات آن طراحی شده است. این کنوانسیون نتیجه سه سال جلسات و مذاکره بود که در نهایت متن آن در تاریخ 19 ژانویه 2013 در ژنو توسط نمایندگان نزدیک به 140 کشور تایید شد و سپس در تاریخ 10 اکتبر 2013 در یک کنفرانس دیپلماتیک که در کوماموتو، ژاپن برگزار شد، تصویب و امضا شد. این کنوانسیون به نام شهر ژاپنی میناماتا نامگذاری شده است. این نامگذاری از اهمیت نمادین برخوردار است، زیرا این شهر از یک فاجعه گسترده مسمومیت جیوه رنج برد. پیشبینی میشود که در دهههای آینده، این توافقنامه بینالمللی به کاهش آلودگی ناشی از جیوه در فعالیتهای هدفمند که مسئول آزادسازی عمده جیوه به محیطزیست هستند، کمک کند.
تاریخچه فاجعه میناماتا: آغاز شیوع و کشف بیماری
در اوایل دهه 1950، ساکنان ساحلی شهر میناماتا در استان کوماموتو در ژاپن با مشاهده رفتارهای عجیب و غریب از سوی حیوانات، علائم نگرانکنندهای از مسمومیت در اکوسیستم محلی را گزارش دادند. گربهها بهطور ناگهانی جیغ میکشیدند و حرکات عصبی شدیدی از خود نشان میدادند، پرندگان از آسمان بهطور غیرمنتظره سقوط میکردند و حتی علائم بیماری مشابهی در ماهیها و صدفها که جزو منابع غذایی اصلی مردم منطقه بودند، مشاهده شد. مردم بومی در ابتدا این بیماری را به نام بیماری رقص گربهها (به ژاپنی: 猫踊り病) نامگذاری کردند، زیرا رفتارهای غیرعادی گربهها شامل پرشهای غیرطبیعی و رقصهای شبیه به تشنج بود.
علائم بیماری در انسانها
علائم بیماری بهطور مشخص در سال 1956 در ساکنان منطقه ظاهر شد. این علائم شامل مشکلات شدید در راه رفتن، سخن گفتن، بینایی و شنوایی بود. همچنین مبتلایان دچار بیحسی اعضای بدن، گرفتگی عضلانی، از دست دادن هوشیاری و عدم تعادل شدند. وضعیت بیماری در بسیاری از مبتلایان بهسرعت وخیم شد و باعث مرگهای زودهنگام گردید.
کشف بیماری و تحقیقات دانشگاهی
در روز اول ماه مه 1956، مدیر بیمارستان کارخانه شرکت چیسو در میناماتا به مقامات بهداشت عمومی گزارش داد که یک بیماری ناشناخته سیستم اعصاب مرکزی در حال شیوع است. این تاریخ بعدها در تاریخ ژاپن بهعنوان سالگرد رسمی کشف بیماری میناماتا ثبت شد. تیم تحقیقاتی دانشگاه کوماموتو که برای بررسی این بیماری وارد عمل شد، به سرعت به این نتیجه رسید که علت اصلی بیماری باید مسمومیت غذایی به دلیل فلزات سنگین باشد. تحقیقاتی دقیقتر نشان داد که عامل اصلی این بیماری متیلجیوه، یک ترکیب آلی از جیوه، است.
منبع آلودگی و نقش شرکت چیسو
آلودگی گسترده و مداوم در این منطقه ناشی از تخلیه فاضلابهای صنعتی شرکت چیسو به داخل دریا بود. این شرکت از سولفات جیوه بهعنوان کاتالیزور در فرآیند سنتز استالدهید استفاده میکرد که یکی از محصولات این واکنش، متیلجیوه، ترکیبی آلی و سمی بود. این ماده، در مقادیر زیاد، به محیطزیست وارد شده و باعث آلودگی گسترده منابع آبی شد که بهطور مستقیم با شیوع بیماری در ارتباط بود.
ادامه آلودگی تا سال 1968
با اینکه پس از کشف علت بیماری، شرکت چیسو نصب فیلتری را برای تصفیه فاضلابهای صنعتی ادعا کرد، ولی همچنان تخلیه مواد سمی به دریا تا سال 1968 ادامه داشت. این اقدام غیرمسئولانه و کماثر، موجب شد که آلودگی به مدت دو دهه ادامه یابد. این در حالی بود که تلاشهای قربانیان بیماری و مردم محلی برای متوقف کردن آلودگی بینتیجه ماند و کارخانه همچنان به تخلیه فاضلابهای آلوده ادامه داد. در نهایت مشخص شد که فیلتر نصبشده در واقع تأثیر قابلتوجهی در پاکسازی آب از متیلجیوه نداشته است و آلودگی همچنان بر سلامت انسانها و محیطزیست تأثیر گذاشته بود.
آمار قربانیان و پیامدهای فاجعه
تا مارس سال 2001، تعداد ۲۲۶۵ نفر بهطور رسمی بهعنوان قربانی بیماری میناماتا تأیید شدهاند. از این تعداد، ۱۷۸۴ نفر جان خود را از دست دادهاند. این فاجعه نهتنها موجب از دست دادن جان افراد، بلکه آسیبهای روحی، اجتماعی و اقتصادی شدیدی را برای مردم محلی به همراه داشت. از آن زمان، تلاشها برای جبران خسارات به قربانیان و پیگیری مسئولیتهای حقوقی همچنان ادامه دارد.
پیامدها و واکنشهای اجتماعی
پس از کشف این فاجعه، اعتراضات عمومی به شرکت چیسو و مقامات دولتی آغاز شد. قربانیان و خانوادههای آنان درگیر جنگهای حقوقی طولانیمدت برای دریافت غرامت و جبران خسارت شدند. در این میان، نهادهای بینالمللی نیز به شدت به تأثیرات این فاجعه توجه کردند و باعث شد که بحثهای مربوط به آلودگی فلزات سنگین و جیوه در سطح جهانی مطرح شود. این فاجعه در نهایت به عنوان یک محرک مهم برای تدوین سیاستهای جدید در زمینه مدیریت مواد سمی و حفاظت از سلامت عمومی به شمار آمد.
هدف کنوانسیون میناماتا
هدف کنوانسیون میناماتا، حفاظت از سلامت انسان و محیطزیست در برابر انتشار و رهایی جیوه و ترکیبات جیوه است. این کنوانسیون شامل مقرراتی است که تمام چرخه زندگی جیوه را در بر میگیرد، از جمله کنترلها و کاهشها در محصولات مختلف، فرآیندها و صنایعی که در آنها جیوه استفاده، آزاد یا منتشر میشود. این معاهده همچنین به استخراج مستقیم جیوه، صادرات و واردات آن، ذخیرهسازی ایمن آن و دفع آن بهعنوان پسماند نیز میپردازد. شناسایی جمعیتهای در معرض خطر، تقویت مراقبتهای پزشکی و آموزش بهتر کارکنان بهداشتی برای شناسایی و درمان اثرات مرتبط با جیوه از دیگر نتایج اجرایی این کنوانسیون خواهد بود.
کنترل محصولات حاوی جیوه
کنوانسیون میناماتا کنترلهای زیادی را بر روی محصولات حاوی جیوه وضع کرده است. تولید، واردات و صادرات این محصولات تا سال 2020 به طور کامل ممنوع خواهد شد، مگر اینکه کشورها درخواست معافیت برای پنج سال اولیه را داشته باشند. این محصولات شامل انواع خاصی از باتریها، لامپهای فلورسنت فشرده، رلهها، صابونها و لوازم آرایشی، دماسنجها و دستگاههای فشار خون است. پرکردن دندانها با آمالگام جیوه نیز تحت کنترل کنوانسیون قرار گرفته است و استفاده از آن باید از طریق اقدامات مختلف کاهش یابد.
پیشینه جیوه
جیوه یک عنصر طبیعی است. این فلز میتواند از منابع طبیعی مانند فرسایش سنگهای حاوی جیوه، آتشسوزیهای جنگلی، فورانهای آتشفشانی یا فعالیتهای زمینگرمایی به محیطزیست آزاد شود، اما همچنین از فعالیتهای انسانی نیز آزاد میشود. حدود 5500-8900 تن جیوه هر ساله به جو آزاد و دوباره آزاد میشود، که بیشتر آن مربوط به فعالیتهای انسانی است، همانطور که رهاسازیهای مستقیم جیوه نیز به همین دلیل است.
به دلیل ویژگیهای منحصر به فرد خود، جیوه برای قرنها در محصولات و فرآیندهای مختلف استفاده شده است. در حال حاضر، بیشتر در فرآیندهای صنعتی که تولید کلرید (PVC) و الاستومرهای پلییورتان را انجام میدهند، استفاده میشود. همچنین از آن به طور گستردهای برای استخراج طلا از سنگ معدن در معادن طلاکاری کوچک و سنتی استفاده میشود. جیوه در محصولاتی مانند برخی سوئیچهای الکتریکی (شامل ترموستاتها)، رلهها، ابزار اندازهگیری و کنترل، لامپهای فلورسنت انرژی کارآمد، برخی از انواع باتریها و آمالگام دندانی موجود است. همچنین از آن در آزمایشگاهها، لوازم آرایشی، داروسازی (از جمله در واکسنها بهعنوان نگهدارنده)، رنگها و زیورآلات استفاده میشود. جیوه همچنین از برخی فرآیندهای صنعتی به طور غیرمستقیم آزاد میشود، مانند نیروگاههای زغالسوز، تولید سیمان، استخراج فلزات و دیگر فعالیتهای فلزکاری مانند تولید فلزات غیرآهنی و همچنین از سوزاندن بسیاری از انواع پسماندها.
بزرگترین منبع انتشار جیوه
بزرگترین منبع انتشار جیوه انسانساخت، بخش استخراج طلا بهروش سنتی است که مسئول آزادسازی حدود 1000 تن جیوه به جو هر سال است.
جیوه و ترکیبات آن مدتهاست که بهعنوان سموم برای سلامت انسان و محیطزیست شناخته شدهاند. بحرانهای بهداشت عمومی بزرگ به دلیل مسمومیت با جیوه، مانند بیماری میناماتا و بیماری نیگاتا میناماتا، توجه زیادی را به این موضوع جلب کرد. در سال 1972، نمایندگان کنفرانس استکهلم درباره محیط زیست انسانی شاهد بودند که دانشآموز دبیرستانی ژاپنی شینوبو ساکاموتو به دلیل مسمومیت با متیلجیوه در دوران بارداری دچار معلولیت شده است. پس از آن، برنامه محیطزیست سازمان ملل (UN Environment) بهطور فعال در زمینه تحقیقات مسمومیت با جیوه و اجرای سیاستهای مربوط به آن فعالیت کرده است.
در سال 2001، مدیر اجرایی UN Environment از شورای حکومتی این سازمان دعوت شد تا یک ارزیابی جهانی از جیوه و ترکیبات آن، از جمله شیمی، اثرات بهداشتی، منابع، حملونقل دوربرد و همچنین فناوریهای پیشگیری و کنترل مرتبط با جیوه انجام دهد.
تشکیل کمیته بیندولتی برای مذاکره
در فوریه 2009، شورای حکومتی UN Environment تصمیم گرفت که یک ابزار قانونی جهانی برای کنترل جیوه ایجاد کند. یک کمیته میاندولتی برای تدوین و مذاکره در مورد متن کنوانسیون میناماتا ایجاد شد. این کمیته شامل کشورهای مختلف و دیگر ذینفعان مانند سازمانهای دولتی و غیر دولتی بود که از طریق به اشتراکگذاری دیدگاهها، تجربیات و تخصص فنی خود در فرآیند مذاکره مشارکت کردند.
جلسات مذاکره
کمیته بیندولتی پنج جلسه برای بحث و مذاکره در مورد توافق جهانی در مورد جیوه برگزار کرد:
- INC1 در ژوئن 2010 در استکهلم، سوئد
- INC2 در ژانویه 2011 در چیبا، ژاپن
- INC3 در نوامبر 2011 در نایروبی، کنیا
- INC4 در ژوئن 2012 در پونتا دل استه، اوروگوئه
- INC5 در ژانویه 2013 در ژنو، سوئیس
در تاریخ 19 ژانویه 2013، مذاکرات پس از شب طولانی به پایان رسید و نزدیک به 140 کشور به متن پیشنویس کنوانسیون موافقت کردند. معاهده در تاریخ 10 اکتبر 2013 در کوماموتو، ژاپن در یک کنفرانس دیپلماتیک بهطور رسمی پذیرفته و امضا شد.
جلسات بعدی کنفرانس کشورهای عضو
پس از تصویب کنوانسیون، جلسات COP1 (اولین جلسه کنفرانس کشورهای عضو) در سپتامبر 2017 در ژنو، سوئیس برگزار شد. جلسات بعدی COP2 و COP3 نیز در سالهای 2018 و 2019 در ژنو برگزار شدند. در این جلسات، کشورهای عضو اقداماتی را برای اجرایی کردن و نظارت بر اجرای کنوانسیون اتخاذ کردند.
انتخاب ایران به عنوان نماینده گروه آسیا در هیات مدیره کنوانسیون میناماتا
در ششمین نشست کنفرانس کشورهای عضو کنوانسیون میناماتا (Minamata COP-6) که از 12 تا 16 آبان 1404 در ژنو برگزار شد، بیش از 1000 شرکتکننده از دولتها، سازمانهای بیندولتی، نهادهای سازمان ملل متحد، جامعه مدنی، جوامع بومی و جوانان حضور داشتند. در این نشست، نمایندگان دولتهای عضو درباره مقابله با تجارت غیرقانونی جیوه، تقویت کنترلها بر عرضه و ترکیبات جیوه و همچنین پیشرفت در زمینه استخراج طلا به روشهای کوچکمقیاس و سنتی که همچنان بزرگترین منبع انتشار جهانی جیوه است، گفتوگو کردند.
یکی از تصمیمات مهم این نشست، انتخاب ایران و بنگلادش بهعنوان نمایندگان گروه آسیا در هیات مدیره کنوانسیون میناماتا برای یک بازه زمانی دو ساله بود. این انتخاب نشاندهنده تعهد ایران به تقویت همکاریهای بینالمللی و مشارکت فعال در اجرای معاهده است.
وضعیت ایران در کنوانسیون میناماتا
ایران بهعنوان یکی از کشورهای عضو کنوانسیون میناماتا درباره جیوه از سال 2013 به این معاهده پیوسته است. ایران پس از تصویب این معاهده، تعهدات گستردهای در راستای مدیریت جیوه و کاهش انتشار آن به محیطزیست بر عهده گرفته است. این تعهدات شامل کاهش استفاده از جیوه در صنایع مختلف، مدیریت پسماندهای پزشکی حاوی جیوه، و توسعه سیستمهای پایش برای اندازهگیری آلودگیهای جیوه است.
تعهدات ایران در کنوانسیون میناماتا
- کاهش مصرف جیوه در صنایع داخلی
ایران موظف است که مصرف جیوه را در صنایعی که بهطور سنتی از این فلز برای فرآیندهای صنعتی استفاده میکنند، کاهش دهد. برخی از صنایع کلیدی که مصرف جیوه در آنها باید کاهش یابد عبارتند از:- صنعت سیمان: تولید سیمان بهطور گستردهای از فرآیندهایی استفاده میکند که به طور غیرمستقیم باعث انتشار جیوه به محیطزیست میشود. در راستای اهداف کنوانسیون، ایران باید راهکارهایی برای کاهش انتشار جیوه در این صنعت اتخاذ کند.
- تولید کلر: تولید کلر از روشهای استفادهکننده از جیوه بهعنوان کاتالیزور باید با توجه به استانداردهای کنوانسیون تغییر یابد تا جیوه کمتری به محیطزیست وارد شود.
- استخراج طلا: در ایران، بهویژه در استخراج طلا در مقیاس کوچک، استفاده از جیوه برای استخراج طلا بسیار رایج است. ایران موظف است اقداماتی را برای کاهش استفاده از جیوه در این صنعت انجام دهد و از فناوریهای جدید و کمخطرتر برای استخراج طلا استفاده کند.
- صنعت سیمان: تولید سیمان بهطور گستردهای از فرآیندهایی استفاده میکند که به طور غیرمستقیم باعث انتشار جیوه به محیطزیست میشود. در راستای اهداف کنوانسیون، ایران باید راهکارهایی برای کاهش انتشار جیوه در این صنعت اتخاذ کند.
- کنترل و مدیریت پسماندهای پزشکی حاوی جیوه
جیوه بهطور گستردهای در برخی محصولات پزشکی، مانند دماسنجها، ترموستاتها و دستگاههای فشار خون، بهکار میرود. همچنین در آمالگام دندانها نیز جیوه موجود است. ایران موظف است تا سیستمهای موثری برای کنترل و مدیریت پسماندهای پزشکی حاوی جیوه ایجاد کند و بهویژه تجهیزات پزشکی آلوده به جیوه را از مراکز درمانی حذف کرده و آنها را با مواد ایمنتر جایگزین کند.
این اقدام نهتنها برای حفاظت از سلامت عمومی ضروری است بلکه پایش و مدیریت پسماندها باید با استانداردهای جهانی در راستای کاهش خطرات زیستمحیطی صورت گیرد. - پیادهسازی سیستمهای پایش برای اندازهگیری و کنترل آلایندگی جیوه در هوا، آب و خاک
ایران باید سیستمهای پایش دقیقی را برای اندازهگیری آلایندگیهای جیوه در هوا، آب و خاک بهکار گیرد. این سیستمها شامل نظارت بر آلودگیهای ناشی از صنایع آلاینده و رصد وضعیت زیستمحیطی مناطق مختلف کشور است. این امر به ویژه در مناطقی که صنایع آلاینده وجود دارند (مانند صنایع معدن، نیروگاههای زغالسوز و کارخانههای تولید سیمان) ضروری است.
علاوه بر این، ایران باید اطلاعات دقیق و بهروز از میزان آلودگی جیوه در محیطزیست جمعآوری کرده و از این دادهها برای طراحی سیاستهای مناسب و کارآمد استفاده کند.
چالشها و فرصتها در ایران در زمینه اجرای کنوانسیون میناماتا
چالشها
- کمبود منابع مالی برای اجرای این معاهده
یکی از بزرگترین چالشها برای ایران، کمبود منابع مالی برای پیادهسازی دقیق و کامل الزامات کنوانسیون میناماتا است. بسیاری از اقدامات لازم برای کاهش انتشار جیوه، مانند بهبود فناوریهای صنعتی، نیازمند سرمایهگذاریهای سنگین است. برای مثال، جایگزینی فرآیندهای تولید کلر که از جیوه استفاده میکنند و اصلاح روشهای استخراج طلا، نیازمند سرمایهگذاری در فناوریهای جدید و ارتقای زیرساختها است.
بهمنظور برطرف کردن این چالش، ایران میتواند از سازوکارهای مالی بینالمللی و کمکهای فنی که در چارچوب کنوانسیون میناماتا در دسترس قرار دارد، استفاده کند. - نیاز به هماهنگی بین نهادهای مختلف دولتی و صنعتی
اجرای موفق کنوانسیون میناماتا در ایران نیازمند هماهنگی میان نهادهای مختلف دولتی و صنعتی است. از آنجایی که جیوه در بخشهای مختلف صنعتی و تولیدی استفاده میشود، نهادهای دولتی، سازمانهای محیطزیستی و صنایع مختلف باید بهطور هماهنگ به اجرای استانداردهای کنوانسیون پرداخته و برای ایجاد تغییرات ساختاری همکاری کنند. این هماهنگی میتواند چالشبرانگیز باشد، بهویژه در صنایعی که در آنها استفاده از جیوه جزء فرآیندهای استاندارد است. - کمبود دادههای دقیق و منابع اطلاعاتی برای پایش آلایندگیها
یکی دیگر از چالشهای ایران در زمینه اجرای کنوانسیون، کمبود دادههای دقیق درباره میزان آلایندگی جیوه و منابع آلودهکننده است. برای توسعه برنامههای پایش و کاهش آلودگی، ایران نیاز دارد که اطلاعات بهروز و دقیق از وضعیت آلودگیهای جیوه در محیطزیست داشته باشد تا بتواند سیاستهای مؤثری را طراحی و اجرایی کند.
فرصتها
- استفاده از فناوریهای پاک برای کاهش مصرف جیوه در صنایع
ایران میتواند از فناوریهای پاک و پایدار برای کاهش مصرف و انتشار جیوه در صنایع مختلف بهرهبرداری کند. این فناوریها شامل روشهای جایگزین استخراج طلا که کمترین میزان جیوه را نیاز دارند، فرآیندهای تولید کلر با استفاده از مواد جایگزین و تکنولوژیهای کمخطرتر است. سرمایهگذاری در این فناوریها میتواند در بلندمدت هم به کاهش آلودگی جیوه و هم به ارتقای وضعیت صنعتی کشور کمک کند. - همکاری با نهادهای بینالمللی برای انتقال فناوری و تأمین منابع مالی
کنوانسیون میناماتا فرصتهای زیادی برای همکاری با نهادهای بینالمللی فراهم میآورد. ایران میتواند از سازمانهای بینالمللی مانند برنامه محیطزیست سازمان ملل (UNEP) و سازمان بهداشت جهانی (WHO) برای انتقال فناوریهای نوین و تأمین منابع مالی استفاده کند. این همکاریها به ایران این امکان را میدهد که بهطور مؤثری در مسیر کاهش آلودگی جیوه و حفاظت از سلامت عمومی گام بردارد. - بهبود استانداردهای بهداشتی و محیطزیستی در صنایع آلاینده
اجرای این کنوانسیون به ایران این فرصت را میدهد که استانداردهای بهداشتی و محیطزیستی خود را بهبود بخشد. با پیادهسازی سیستمهای نظارتی دقیق و اصلاح فرآیندهای آلودهکننده، ایران میتواند به یکی از پیشگامان در حفاظت از سلامت عمومی و کاهش آلایندگیهای صنعتی تبدیل شود.
نتیجهگیری
کنوانسیون میناماتا درباره جیوه یک معاهده جهانی مهم است که هدف آن حفاظت از سلامت انسان و محیطزیست در برابر خطرات جیوه و ترکیبات آن است. ایران بهعنوان یکی از کشورهای عضو این کنوانسیون، تعهداتی اساسی در راستای کاهش آلودگی جیوه و مدیریت ایمن آن بر عهده گرفته است. در این مسیر، ایران با چالشهایی همچون کمبود منابع مالی، نیاز به هماهنگی میان نهادهای دولتی و صنعتی و کمبود دادههای دقیق برای پایش آلایندگیها روبروست. با این حال، فرصتهای زیادی همچون استفاده از فناوریهای پاک و همکاری با نهادهای بینالمللی وجود دارد که میتواند به ایران کمک کند تا با بهبود استانداردهای بهداشتی و محیطزیستی، گامهای مؤثری در جهت کاهش آلودگی جیوه بردارد.
کنوانسیون میناماتا نهتنها برای حفاظت از سلامت عمومی بلکه برای حفاظت از محیطزیست و کاهش آلودگیهای صنعتی فرصتهای ارزشمندی برای ایران فراهم میآورد که میتواند به توسعه پایدار کشور کمک کند. با اجرای دقیق و هماهنگ این تعهدات، ایران میتواند به یکی از پیشگامان در مبارزه با آلودگی جیوه و سایر آلایندهها تبدیل شود.
منابع (APA)
United Nations Environment Programme. (2013). Minamata Convention on Mercury. UNEP
World Health Organization. (2017). Evaluation of the health impacts of mercury exposure. WHO
UNEP. (2019). Global Mercury Assessment. United Nations
Harada, M. (1995). Minamata disease: methylmercury poisoning in Japan. Critical Reviews in Toxicology, 25(1), 1–24
منابع (Vancouver)
- United Nations Environment Programme. Minamata Convention on Mercury. Geneva: UNEP; 2013
- World Health Organization. Mercury and health. Geneva: WHO; 2017
- UNEP. Global Mercury Assessment. Nairobi: United Nations; 2019
Harada M. Minamata disease: methylmercury poisoning in Japan. Crit Rev Toxicol. 1995;25(1):1–24
