مقدمه
پتروشیمی ایلام یکی از حلقههای اصلی زنجیره ارزش گاز در غرب ایران است و در منطقه چوار، در فاصله حدود ۱۸ کیلومتری شمالغرب شهر ایلام ساخته شده است. این مجتمع خوراک خود را از پالایشگاه گاز ایلام دریافت میکند؛ پالایشگاهی که گاز میدانهای تنگبیجار و کمانکوه را فرآورش کرده و اتان و برشهای هیدروکربنی +C₃ و +C₅ مورد نیاز پتروشیمی را تولید میکند.
برشهای +C₃ و +C₅ ابتدا در واحد شیرینسازی و حذف گوگرد تصفیه میشوند و سپس همراه با اتان به واحد الفین میروند. محصولات واحد الفین شامل اتیلن، پروپیلن، برش C₄، بنزین پیرولیز، سوخت مایع و هیدروژن است. بخشی از اتیلن تولیدی نیز در واحد پلیاتیلن سنگین به گریدهای مختلف HDPE تبدیل میشود و محصول DMDS چوار ۶۵ از جریان دیسولفیدی واحد گوگردزدایی به دست میآید.
اهمیت پتروشیمی ایلام تنها به ظرفیت تولید آن محدود نیست؛ این مجتمع امکان میدهد ترکیبات هیدروکربنی همراه گاز، بهجای سوزاندهشدن یا عرضه بهصورت مواد خام، وارد زنجیره تولید محصولات پلیمری و شیمیایی شوند. بر اساس کتاب «مجتمعهای پتروشیمی» شرکت ملی صنایع پتروشیمی، مساحت مجتمع ۱۲۲ هکتار اعلام شده است. (شرکت ملی صنایع پتروشیمی، کتاب مجتمعهای پتروشیمی)
جایگاه پتروشیمی ایلام در زنجیره ارزش گاز
توسعه پتروشیمی ایلام را باید بخشی از روند گسترش صنعت گاز ایران از مناطق جنوبی به غرب کشور دانست. کتاب پیروز اشرف با عنوان «تاریخ صنعت گاز طبیعی در ایران؛ از آغاز تا پایان دهه ۱۳۶۰» زمینه تاریخی شکلگیری شبکه گاز، پالایشگاههای گازی و تبدیل گاز طبیعی به خوراک صنعتی را توضیح میدهد؛ بااینحال، چون پتروشیمی ایلام در دهه ۱۳۸۰ شکل گرفته، تاریخهای اختصاصی این مجتمع باید از منابع جدیدتر استخراج شود. (پیروز اشرف، ۱۴۰۲)
پالایشگاه گاز ایلام برای تصفیه گاز ترش میدان تنگبیجار، تأمین گاز مناطق غربی کشور و تولید خوراک پتروشیمی احداث شد. راهاندازی اولیه پالایشگاه در پاییز ۱۳۸۶ انجام گرفت و محصولات آن شامل گاز سبک، اتان، گاز مایع، میعانات گازی و گوگرد است؛ همین برشها خوراک مجتمع پتروشیمی ایلام را تأمین میکنند. (مرکز مطالعات زنجیره ارزش نفت و گاز)
تاریخچه و محل احداث پتروشیمی ایلام
طرح مجتمع پتروشیمی ایلام در ۱۸ تیر ۱۳۸۱ در هیئتمدیره شرکت ملی صنایع پتروشیمی تصویب شد و در ۱۰ شهریور همان سال به تصویب شورای عالی اقتصاد رسید. شرکت پتروشیمی ایلام در ۱۵ تیر ۱۳۸۲ تأسیس شد و عملیات احداث آن در زمینی به وسعت ۱۲۲ هکتار در منطقه چوار آغاز گردید.
اجرای مجتمع در دو مرحله دنبال شد. در مرحله نخست، واحد پلیاتیلن سنگین و تأسیسات وابسته ساخته شد. این واحد در سال ۱۳۹۲ وارد تولید شد و تا پیش از راهاندازی واحد الفین، اتیلن مورد نیاز خود را از خط لوله اتیلن غرب (به طول تقریبی ۱۳۲ کیلومتر) دریافت میکرد.
مرحله دوم شامل واحد الفین، واحد شیرینسازی و حذف گوگرد خوراک و تأسیسات وابسته بود و در دی ۱۳۹۹ به بهرهبرداری رسمی رسید. پس از راهاندازی واحد الفین، بخش اصلی اتیلن مورد نیاز واحد HDPE در داخل مجتمع تولید شد.
خوراک و مسیر کلی تولید
کاتالوگ پتروشیمی ایلام دو مجموعه عدد متفاوت برای خوراکها ارائه میکند: مقادیر ورودی و خروجی واحد گوگردزدایی، و مقادیر خوراک مصرفی واحد الفین. این اعداد مربوط به نقاط متفاوت فرایند هستند و نباید به جای یکدیگر استفاده شوند.
خوراک و محصولات واحد شیرینسازی و حذف گوگرد
| جریان | ظرفیت طراحی سالانه |
|---|---|
| +C3 ترش ورودی از پالایشگاه گاز ایلام | ۴۵۳٫۳ هزار تن |
| +C5 ترش ورودی از پالایشگاه گاز ایلام | ۴۷۰ هزار تن |
| +C3 شیرین خروجی | ۳۳۲٫۶۴ هزار تن |
| +C5 شیرین خروجی | ۳۹۶ هزار تن |
| DMDS چوار ۶۵ | ۷٫۹ هزار تن |
خوراک واحد الفین
| خوراک | ظرفیت طراحی سالانه |
|---|---|
| اتان | ۲۳۲ هزار تن |
| +C3 شیرینشده | ۳۲۸ هزار تن |
| +C5 شیرینشده | ۳۹۱ هزار تن |
نمودار زیر مسیر کلی تبدیل خوراک پالایشگاه گاز ایلام به محصولات مجتمع را نشان میدهد؛ برشهای ترش پس از گوگردزدایی همراه با اتان وارد واحد الفین میشوند و اتیلن حاصل، خوراک واحد پلیاتیلن سنگین را تأمین میکند. جریان دیسولفیدیِ واحد گوگردزدایی نیز مبنای تولید DMDS (چوار ۶۵) است.
واحد شیرینسازی و حذف گوگرد خوراک
در کاتالوگ پتروشیمی ایلام، عنوان SRU برای Sulfur Removal Unit (واحد حذف گوگرد از خوراک) بهکار رفته است و نباید با Sulfur Recovery Unit (واحد بازیابی گوگرد به روش کلاوس) اشتباه گرفته شود.
در این واحد، برشهای ترش +C₃ و +C₅ دریافتی از پالایشگاه گاز ایلام تصفیه میشوند و مقدار سولفید هیدروژن، مرکاپتانها و سایر ترکیبات گوگردی آنها تا محدوده مجاز کاهش مییابد. خوراک شیرینشده پس از کنترل مشخصات به واحد الفین ارسال میشود.
در بخش LPG SULFREX و هنگام احیای محلول کاستیک، جریانی با عنوان Disulfide Oil (DSO) تشکیل میشود.
در طرح اولیه، این جریان باید در راکتور هیدروگوگردزدایی و در حضور هیدروژن و کاتالیست کبالت-مولیبدن به H₂S تبدیل میشد؛ اما به دلیل مقدار بالای DMDS در DSO، جداسازی و خالصسازی این ترکیب بررسی شد و محصول تجاری «چوار ۶۵» به دست آمد.
در مرداد ۱۴۰۰ نیز طراحی یک واحد جداگانه برای تبدیل گاز اسیدی حاصل از شیرینسازی به گوگرد عنصری اعلام شد. گزارش منتشرشده آغاز طراحی این پروژه را تأیید میکند؛ برای اعلام بهرهبرداری آن باید به منبع رسمی جدیدتری استناد شود. این موضوع بار دیگر نشان میدهد که «حذف گوگرد از خوراک» و «بازیابی گوگرد» دو فرایند متفاوتاند. (شرکت ملی صنایع پتروشیمی)
واحد الفین
واحد الفین پتروشیمی ایلام با فناوری Stone & Webster طراحی شده است. این واحد اتان و برشهای هیدروکربنی شیرینشده را در فرایند کراکینگ بخار به اتیلن و محصولات جانبی تبدیل میکند.
کراکینگ بخار
خوراک پس از اختلاط با بخار وارد کورههای کراکینگ میشود. در دمای بالا، پیوندهای هیدروکربنی شکسته میشوند و ترکیبات سبکتری مانند اتیلن، پروپیلن، متان و هیدروژن شکل میگیرند. واکنش سادهشده کراکینگ اتان به صورت زیر نوشته میشود:
C₂H₆ → C₂H₄ + H₂
زمان ماند در کوره کوتاه است. افزایش بیش از حد دما یا زمان ماند میتواند تولید متان، محصولات سنگین و کک را افزایش دهد.
سردکردن، فشردهسازی و تفکیک
گاز خروجی کوره سریع سرد میشود تا واکنشهای ثانویه متوقف شوند. سپس گاز ترکخورده در چند مرحله فشرده و برای حذف آب، گازهای اسیدی و سایر ناخالصیها آماده میشود. پس از خشککردن با جاذبهای مولکولی، اجزای مختلف در بخش برودتی و برجهای تقطیر تفکیک میشوند.
در بخش خالصسازی، استیلن موجود در برش C₂ و متیلاستیلن و پروپادین (MAPD) موجود در برش C₃ با هیدروژناسیون انتخابی کاهش مییابند. کنترل این ناخالصیها برای تولید اتیلن و پروپیلن مناسب فرایندهای پلیمریزاسیون ضروری است.
واحد پلیاتیلن سنگین
واحد HDPE پتروشیمی ایلام ظرفیت طراحی ۳۰۰ هزار تن در سال دارد. کاتالوگ مجتمع برای این واحد مصرف سالانه ۳۰۹ هزار تن اتیلن و ۲٫۵ هزار تن ۱-بوتن را درج کرده است؛ ۱-بوتن بهعنوان کومونومر برای تنظیم خواص برخی گریدها استفاده میشود.
این واحد با فناوری CX شرکت Mitsui Chemicals کار میکند. فرایند CX یک فرایند پلیمریزاسیون دوغابی دومداله است که با استفاده از دو راکتور، امکان کنترل توزیع وزن مولکولی و تولید گریدهای فیلم، تزریقی، لوله و قالبگیری بادی را فراهم میکند. (Mitsui Chemicals – CX Process)
واکنش کلی پلیمریزاسیون اتیلن به صورت زیر است:
nCH₂=CH₂ → (–CH₂–CH₂–)ₙ
پس از پلیمریزاسیون، پلیمر از حلال و مونومرهای واکنشنداده جدا و خشک میشود. سپس افزودنیهای لازم به آن اضافه میشوند و محصول پس از اکستروژن و گرانولسازی برای بستهبندی آماده میشود. نوع کاتالیست، نسبت هیدروژن، مقدار کومونومر و شرایط دو راکتور بر چگالی، شاخص جریان مذاب، استحکام و مقاومت به ترکخوردگی محصول اثر میگذارند.
واحد سرویسهای جانبی (یوتیلیتی)
واحد سرویسهای جانبی با هدف تأمین پایدار سرویسهای مورد نیاز واحدهای تولیدی مجتمع طراحی و اجرا شده است. مهمترین ظرفیتهای این واحد بر پایه کاتالوگ رسمی مجتمع در جدول زیر آمده است:
| سرویس | واحد | ظرفیت |
|---|---|---|
| برق | مگاواتساعت | ۱۰۰ |
| بخار | تن بر ساعت | ۱۲۰ |
| نیتروژن | نرمال مترمکعب بر ساعت | ۷٬۰۰۰ |
| هوای ابزار دقیق | نرمال مترمکعب بر ساعت | ۱۱٬۰۰۰ |
| هوای سرویس | نرمال مترمکعب بر ساعت | ۱۶٬۵۰۰ |
| آب خنککننده | مترمکعب بر ساعت | ۲۹٬۰۰۰ |
| آب بدون املاح (DM) | مترمکعب بر ساعت | ۱۶۰ |
| آب سرویس | مترمکعب بر ساعت | ۵۰ |
| آب آشامیدنی | مترمکعب بر ساعت | ۱۵ |
| تصفیه پساب | مترمکعب بر ساعت | ۵۱ |
| آب آتشنشانی | مترمکعب بر ساعت | ۳٬۰۰۰ |
| هیدروژن | نرمال مترمکعب بر ساعت | ۲٬۲۷۰ |
ظرفیت محصولات اصلی
اعداد زیر از کاتالوگ رسمی پتروشیمی ایلام استخراج شدهاند. ظرفیت واحدهای میانی و پاییندستی نباید با هدف محاسبه محصول قابلفروش با یکدیگر جمع شوند؛ زیرا بخشی از اتیلن در همان مجتمع برای تولید HDPE مصرف میشود.
| واحد | محصول | ظرفیت طراحی سالانه |
|---|---|---|
| الفین | اتیلن | ۴۵۸ هزار تن |
| الفین | پروپیلن | ۱۲۰ هزار تن |
| الفین | بنزین پیرولیز | ۱۳۳ هزار تن |
| الفین | سوخت مایع یا CFO | ۳۳ هزار تن |
| الفین | برش C4 | ۷۵ هزار تن |
| گوگردزدایی خوراک | DMDS چوار ۶۵ | ۷٫۹ هزار تن |
| HDPE | پلیاتیلن سنگین | ۳۰۰ هزار تن |
هیدروژن نیز در کاتالوگ بهعنوان یکی از محصولات جانبی واحد الفین معرفی شده است، اما ظرفیت جداگانهای برای آن در جدول رسمی درج نشده است.
محصولات پتروشیمی ایلام
اتیلن
اتیلن محصول اصلی واحد الفین و خوراک واحد HDPE است. دیتاشیت رسمی پتروشیمی ایلام خلوص اتیلن را حداقل ۹۹٫۹۵ درصد حجمی اعلام میکند. متان، اتان، نیتروژن، هیدروژن، استیلن، هیدروکربنهای C₃ و سنگینتر، CO، CO₂، اکسیژن، آب، متانول و ترکیبات گوگردی از جمله پارامترهای کنترلی این محصول هستند. (دیتاشیت رسمی اتیلن)
پروپیلن
پتروشیمی ایلام پروپیلن را در دو سطح کیفی پلیمری و شیمیایی معرفی کرده است. حداقل خلوص گرید پلیمری ۹۹٫۸ درصد حجمی و حداقل خلوص گرید شیمیایی ۹۲ درصد مولی است. کنترل پروپان، اتیلن، استیلن، بوتادین، MAPD، آب، اکسیژن، CO، CO₂، متانول و گوگرد کل برای ارزیابی این محصول انجام میشود. (سبد محصولات پتروشیمی ایلام)
گریدهای پلیاتیلن سنگین
| گرید | نوع | کاربرد |
|---|---|---|
| 7700M | لوله PE100 طبیعی | لوله آب تحت فشار، زهکشی، فاضلاب و لوله صنعتی |
| 7700MB | کامپاند مشکی PE100 | لولههای تحت فشار |
| 6366M | لوله PE80 | آبرسانی، زهکشی، آبیاری و مجرای کابل |
| 7000F و 7700F | فیلم | کیسه، لفاف و فیلمهای کشاورزی و محافظ |
| 2200J و 2208J | تزریقی | سبد، جعبه، ظروف و قطعات تزریقی |
| 5000S | مونوفیلامنت و نوار | طناب، تور، نخ و تسمه بستهبندی |
| 8200B | قالبگیری بادی | مخازن بزرگ، گالن و مخازن آب و مواد شیمیایی |
| PE Wax | واکس پلیاتیلن | محصول پولکی با وزن مولکولی پایین |
بنزین پیرولیز
بنزین پیرولیز خشک (DPG) یکی از محصولات مایع واحد الفین است. دیتاشیت رسمی مجتمع چگالی ۰٫۸ تا ۰٫۸۶ گرم بر میلیلیتر در ۱۵٫۶ درجه سلسیوس، آروماتیک حداقل ۵۵ درصد وزنی، بنزن حداقل ۲۸ درصد وزنی، گوگرد کل حداکثر ۳۰۰ ppm، نقطه جوش اولیه حداقل ۳۵ درجه سلسیوس و نقطه جوش نهایی حداکثر ۲۲۵ درجه سلسیوس را مشخص کرده است.
سوخت مایع (CFO)
CFO یا Cracker Fuel Oil برش سنگین حاصل از فرایند کراکینگ است. برای ارزیابی آن، پارامترهایی مانند آب، چگالی، ویسکوزیته، نقطه اشتعال، نقطه ریزش، گوگرد، نفتالین و فلزاتی مانند سدیم، پتاسیم و کلسیم بررسی میشوند. روش آزمون و حدود پذیرش باید از مشخصات فروش یا قرارداد محصول گرفته شود.
دیمتیل دیسولفید؛ چوار ۶۵
DMDS ترکیبی گوگردی است که از جمله برای سولفیداسیون کاتالیستهای واحدهای هیدروگوگردزدایی و در بعضی فرایندهای پالایش و پتروشیمی استفاده میشود. محصول پتروشیمی ایلام با نام تجاری چوار ۶۵ عرضه میشود.
| آزمون | مشخصات | روش |
|---|---|---|
| خلوص DMDS | > ۹۹ درصد وزنی؛ مقدار معمول ۹۹٫۵ | کروماتوگرافی |
| آب | حداکثر ۶۰۰ ppm | ASTM E1064 |
| ظاهر | زرد روشن | چشمی |
| چگالی در ۱۵°C | ۱٫۰۶ g/mL | ASTM D4052 |
| نقطه اشتعال TCC | ۱۶°C | ASTM D56 |
| جرم مولکولی | ۹۴٫۲ g/mol | - |
| گوگرد کل | ۶۷٫۹ درصد وزنی | ASTM D4294 |
نقش آزمایشگاه در کنترل فرایند و محصول
آزمایشگاه مجتمع باید کیفیت خوراکهای گازی و مایع، عملکرد واحد گوگردزدایی، جریانهای واحد الفین، محصولات هیدروکربنی و گریدهای پلیاتیلن را کنترل کند. بر پایه کاتالوگ رسمی مجتمع، این کنترل در چهار آزمایشگاه تخصصی و با بهرهگیری از تجهیزات دقیق و تحلیل آماری انجام میشود.
نتایج آزمایشگاه فقط برای صدور گواهی محصول نیستند. افزایش ترکیبات گوگردی میتواند به تجهیزات و کاتالیستها آسیب برساند؛ رطوبت در بخش برودتی خطر تشکیل یخ یا هیدرات را افزایش میدهد و ناخالصیهایی مانند استیلن و MAPD نیز بر کیفیت خوراک پلیمری اثر میگذارند. (مهتاب غریبی، آزمونها و تجهیزات تخصصی آزمایشگاهی)
آزمونها و تجهیزات پیشنهادی
| بخش | پارامترهای اصلی | تجهیزات پیشنهادی |
|---|---|---|
| خوراک +C3 و +C5 | ترکیب هیدروکربنی، H₂S، مرکاپتان، گوگرد کل، آب و چگالی | GC-FID/TCD، آشکارساز گوگرد، Karl Fischer، تیتراتور و چگالیسنج |
| واحد گوگردزدایی | گوگرد ورودی و خروجی، H₂S، مرکاپتان و دیسولفیدها | GC-SCD یا PFPD/FPD، آنالایزر گوگرد UV Fluorescence و سامانه نمونهبرداری بسته |
| گازهای واحد الفین | H₂، CH₄، C2، C3، C4، CO، CO₂، اکسیژن و رطوبت | GC چندکاناله و آنالایزرهای رطوبت، اکسیژن و CO/CO₂ |
| اتیلن و پروپیلن | خلوص، استیلن، MAPD، اکسیژناتها، آب و گوگرد | GC با آشکارساز متناسب، آنالایزر رطوبت در حد ردیابی و آنالایزر گوگرد |
| بنزین پیرولیز DPG | آروماتیکها، بنزن، تقطیر، گوگرد، چگالی و رنگ | GC-DHA، تقطیر ASTM D86، آنالایزر گوگرد، چگالیسنج و رنگسنج Saybolt |
| CFO | آب، چگالی، ویسکوزیته، نقطه اشتعال و ریزش، گوگرد و فلزات | Karl Fischer، ویسکومتر، فلشپوینت، پورپوینت، آنالایزر گوگرد و ICP-OES |
| DMDS چوار ۶۵ | خلوص، آب، چگالی، نقطه اشتعال و گوگرد کل | GC، Karl Fischer، چگالیسنج، فلشپوینت بسته و آنالایزر گوگرد |
| HDPE | MFR، چگالی، کشش، ضربه، ESCR، OIT، دوده و رطوبت | Melt Flow Indexer، چگالیسنج، UTM، دستگاه ضربه، DSC و میکروسکوپ دوده |
| آب و پساب | pH، EC، سختی، یونها، فلزات، COD، BOD، TOC و روغن و گریس | UV-Vis، IC، ICP-OES، TOC Analyzer، COD Reactor و BOD Incubator |
GC فرایندی (Process GC) برای پایش برخط واحد تولید استفاده میشود و تجهیز آزمایشگاهی معمول محسوب نمیشود. انتخاب نوع آشکارساز، محدوده اندازهگیری و روش نمونهبرداری باید بر اساس روش آزمون، حد تشخیص مورد نیاز و مشخصات هر جریان انجام شود.
کنترل کیفیت خوراکها و جریانهای میانی
یکی از حساسترین وظایف آزمایشگاه، اندازهگیری ترکیبات گوگردی پیش و پس از واحد گوگردزدایی است. گوگرد کل، H₂S و مرکاپتان باید جداگانه بررسی شوند؛ زیرا کاهش یک گروه الزاماً به معنی حذف کامل سایر ترکیبات گوگردی نیست. GC مجهز به SCD یا PFPD/FPD برای شناسایی گونههای گوگردی و آنالایزر UV Fluorescence برای اندازهگیری گوگرد کل مناسب است.
در خوراک واحد پلیمر، مقادیر بسیار کم آب، اکسیژن، CO، CO₂، استیلن، MAPD و ترکیبات گوگردی اهمیت زیادی دارند؛ برخی از این ناخالصیها کاتالیست پلیمریزاسیون را مسموم میکنند و برخی دیگر بر وزن مولکولی، رنگ و خواص مکانیکی پلیمر اثر میگذارند. به همین دلیل، این بخش به GC با حساسیت بالا، آنالایزر رطوبت ردیابی، آنالایزر گوگرد و سامانه نمونهبرداری گاز فشارقوی نیاز دارد.
کنترل کیفیت پلیاتیلن سنگین
شاخص جریان مذاب و چگالی
شاخص جریان مذاب (MFR) رفتار جریان پلیمر را در دما و بار مشخص نشان میدهد و با وزن مولکولی و فرایندپذیری ارتباط دارد. چگالی نیز تحت تأثیر میزان بلورینگی و مقدار کومونومر قرار میگیرد. روش آزمون باید مطابق دیتاشیت همان گرید انتخاب شود؛ برای نمونه، دیتاشیتهای مجتمع از ISO 1133 برای MFR و ISO 1183 برای چگالی استفاده میکنند.
خواص مکانیکی و گریدهای لوله
آزمونهای کشش، ضربه و مقاومت به ترکخوردگی تنشی برای ارزیابی کاربرد نهایی گریدها استفاده میشوند. در گریدهای لوله PE80 و PE100، آزمونهای مقاومت هیدرواستاتیک، پایداری حرارتی (OIT)، مقدار و پراکنش دوده و مقاومت به رشد آهسته ترک باید مطابق استاندارد و مشخصات مورد توافق انجام شوند.
کنترل گرانول
ظاهر، رنگ، آلودگی، یکنواختی ابعاد، ریزدانه، کلوخه، رطوبت و مواد فرار گرانول پیش از بستهبندی بررسی میشوند. حدود پذیرش این موارد به گرید و مشخصات محصول وابسته است.
کنترل بنزین پیرولیز و CFO
بنزین پیرولیز به دلیل مقدار بالای ترکیبات آروماتیک و غیراشباع، به کنترل دقیق ترکیب، محدوده تقطیر، گام موجود، فشار بخار، دیالفینها، گوگرد و رنگ نیاز دارد. برای CFO نیز ویسکوزیته، چگالی، آب، نقطه اشتعال، نقطه ریزش، گوگرد و فلزاتی مانند سدیم، پتاسیم و کلسیم بررسی میشوند؛ وجود فلزات یا آب بیش از حد میتواند در مصرف سوختی باعث رسوب، خوردگی و اختلال در احتراق شود.
کنترل آب، بخار و پساب
واحدهای الفین و پلیاتیلن به آب خنککننده، آب بدون املاح، بخار، هوای ابزار دقیق و نیتروژن نیاز دارند. کیفیت نامناسب آب میتواند باعث رسوب یا خوردگی در مبدلها و بویلرها شود. پارامترهایی مانند pH، هدایت الکتریکی، سختی، سیلیکا، سدیم، کلراید، فسفات، آهن، مس و اکسیژن محلول بر اساس محل نمونهبرداری کنترل میشوند.
در پایش پساب نیز COD، BOD، TOC، جامدات، روغن و گریس، سولفید، ترکیبات آلی و فلزات بررسی میشوند. فهرست نهایی آزمونها باید با مجوز زیستمحیطی، طراحی تصفیهخانه و برنامه پایش خود مجتمع تطبیق داده شود.
پتروشیمی ایلام برای مدیریت پایدار پساب، واحد ساماندهی پساب پرشور را بهصورت تخلیه مایع صفر (ZLD) با ظرفیت حدود ۴۵٫۶ مترمکعب در ساعت و بهرهگیری از فناوری شرکتهای Sstechno (هند) و LBF (ایتالیا) احداث کرده است؛ در این واحد، پساب پرشور به آب خالص بازیافتی و نمک جامد تبدیل میشود. (کاتالوگ رسمی پتروشیمی ایلام)
ایمنی نمونهبرداری و آزمایشگاه
نمونهبرداری از خوراکها و محصولات این مجتمع با خطر مواد سمی، قابلاشتعال و تحت فشار همراه است. سولفید هیدروژن، اتیلن، پروپیلن، هیدروژن، بنزن موجود در بنزین پیرولیز، DMDS و نمونههای داغ CFO از مهمترین مخاطرات هستند.
روش نمونهبرداری، تجهیزات حفاظت فردی، نوع سیلندر و اتصالات، تهویه موضعی و تجهیزات ضدجرقه باید بر اساس ارزیابی ریسک و دستورالعمل HSE مجتمع تعیین شوند. برای جریانهای حاوی H₂S و هیدروکربنهای فرار، استفاده از سامانه نمونهبرداری بسته و آشکارسازهای ثابت یا پرتابل H₂S و گازهای قابلاشتعال اهمیت دارد. تأمین دوش و چشمشوی اضطراری و مدیریت صحیح سیلندرهای تحت فشار نیز از الزامات چنین آزمایشگاهی است.
جمعبندی
در زنجیره پتروشیمی ایلام، گاز میدانهای تنگبیجار و کمانکوه ابتدا در پالایشگاه گاز ایلام فرآورش میشود. اتان و برشهای C₃+ و C₅+ حاصل از پالایشگاه به مجتمع پتروشیمی منتقل میشوند. برشهای مایع پس از گوگردزدایی همراه با اتان وارد واحد الفین میشوند و اتیلن، پروپیلن، برش C₄، بنزین پیرولیز، CFO و هیدروژن را تولید میکنند. بخشی از اتیلن نیز در واحد HDPE به گریدهای مختلف پلیاتیلن سنگین تبدیل میشود و جریان دیسولفیدی واحد گوگردزدایی مبنای تولید DMDS چوار ۶۵ است.
انتخاب تجهیزات آزمایشگاهی این زنجیره باید بر اساس روش آزمون، حد تشخیص، نوع نمونه و مشخصات هر جریان انجام شود. کنترل ترکیبات گوگردی، رطوبت و ناخالصیهای ردی خوراک، آنالیز جریانهای الفین، تأیید اتیلن و پروپیلن پلیمری و ارزیابی کامل خواص پلیاتیلن، برای حفاظت از کاتالیستها، پایداری تولید و تحویل محصول مطابق مشخصات ضروری است.
منابع
● وبسایت رسمی شرکت پتروشیمی ایلام
● سبد محصولات رسمی پتروشیمی ایلام
● دیتاشیت رسمی اتیلن
● دیتاشیت پروپیلن گرید پلیمری
● دیتاشیت پروپیلن گرید شیمیایی
● دیتاشیت رسمی بنزین پیرولیز (DPG)
● دیتاشیت رسمی CFO
● دیتاشیت رسمی DMDS چوار ۶۵
● فناوری HDPE (CX Process) شرکت
● نیپنا؛ گزارش طراحی واحد بازیافت گوگرد پتروشیمی ایلام، مرداد ۱۴۰۰
● مرکز مطالعات زنجیره ارزش نفت و گاز — پالایشگاه گاز ایلام
● شرکت ملی صنایع پتروشیمی، کتاب مجتمعهای پتروشیمی، ویرایش ۱۷، اسفند ۱۴۰۱.
● پیروز اشرف، تاریخ صنعت گاز طبیعی در ایران؛ از آغاز تا پایان دهه ۱۳۶۰، نشر گستره، ۱۴۰۲.
● مسعود فروزنده، تاریخ پتروشیمی ایران، پاییز ۱۴۰۱.
● مهتاب غریبی، آزمونها و تجهیزات تخصصی آزمایشگاهی، خرداد ۱۳۹۳.
تجهیزات و خدمات آزمایشگاهی پیشنهادی شرکت آرتین آزما در حوزه آنالیز محصولات پتروشیمی
با توجه به اهمیت دقت، سرعت و قابلیت اطمینان در فرآیندهای آنالیز و کنترل کیفیت، انتخاب تجهیزات آزمایشگاهی مناسب نقش کلیدی در بهینهسازی عملکرد آزمایشگاههای کنترل کیفیت (QC) دارد.
شرکت آرتین آزما مهر بهعنوان نماینده انحصاری برندهای معتبر بینالمللی در ایران، با بهرهگیری از دانش فنی و تجربه تخصصی در حوزه تجهیزات آنالیتیکال، مجموعهای از دستگاههای پیشرفته و سازگار با نیازهای صنایع پتروشیمی را پیشنهاد میدهد.
این تجهیزات با هدف افزایش دقت سنجش، کاهش خطاهای انسانی و تطبیق با استانداردهای بینالمللی (ASTM، ISO، EPA) انتخاب شدهاند. در ادامه، مهمترین ابزارهای پیشنهادی این شرکت معرفی میشوند:
خدمات آزمایشگاهی
آرتین آزما مهر خدمات آزمایشگاهی مورد نیاز صنایع را از آمادهسازی نمونه تا انجام آزمونهای تخصصی و ارائه گزارش نتایج، بر اساس روشهای معتبر ارائه میکند.
GC (Gas Chromatograph)
برای آنالیز دقیق گازهای همراه، شناسایی ترکیبات فرار و تعیین ترکیب اجزای سبک و سنگین در محصولات مانند LPG، نفتا و رافینیت.
Atomic Absorption
دارای کاربرد گسترده در تعیین مقادیر فلزات سنگین (مانند Ni, Fe, Pb, Cu) در کاتالیستها، خوراکها و محصولات نهایی.
TOC Meter
ابزاری دقیق برای سنجش میزان مواد آلی محلول در محصولات شیمیایی مانند اوره، ملامین و پسابهای صنعتی.
FT-IR
برای شناسایی گروههای عاملی و ساختارهای مولکولی ترکیبات آلی، بررسی خلوص و شناسایی ناخالصیها.
UV-Vis
مناسب برای بررسی ترکیبات آلی و آنیونی مانند نیترات و نیتریت و سنجش رنگ یا شفافیت محصولات آروماتیکی.
Ion Meter for Ammonia
جهت اندازهگیری دقیق یون آمونیوم در محلولها و پایش کیفیت محصولات حاوی نیتروژن.
COD/BOD Analyzers
برای آنالیز اکسیژن مورد نیاز شیمیایی و زیستی در پسابها و محصولات جانبی، بهمنظور ارزیابی آلودگی زیستمحیطی.
Karl Fischer
دقیقترین روش برای سنجش رطوبت در نمونههای مایع و جامد، مطابق با استاندارد ASTM E203.
Flash Point Analyzer
دستگاهی ضروری برای بررسی ایمنی ترکیبات اشتعالپذیر مانند بنزن، زایلینها و حلالها.
کاتالیست مرکاپتانزدایی IVKAZ
کاتالیست IVKAZ یک کاتالیزور بسیار مؤثر و اقتصادی برای تصفیه ترکیبات گوگردی مختلف از جمله سولفید هیدروژن، مرکاپتانها و سایر ترکیبات آلی گوگرددار در نفت خام، فرآوردههای نفتی و پسابهای صنعتی است.
شرکت آرتین آزما مهر با ارائهی خدمات فنی، نصب، آموزش و پشتیبانی تخصصی، رویکردی جامع در تجهیز و بهینهسازی آزمایشگاههای کنترل کیفیت صنعت پتروشیمی ارائه میدهد.
