به پیشنهاد دوست عزیزی، این روزها کتاب جزء و کل نوشتهی ورنر هایزنبرگ را میخوانم (ترجمهی حسین معصومی همدانی، نشر مرکز نشر دانشگاهی). کتاب، خاطرات دانشمندی است که اگرچه هیچ قرابت ایدئولوژیکی با دولت نازی ندارد، آلمان را ترک نمیکند. نه از سر همدلی با نازیسم، بلکه به این دلیل که برای او ایدئولوژی موضوعیت ندارد؛ آنچه برایش اهمیت دارد خودِ آلمان است و اندیشیدن به فردای آلمان پس از نازیسم.
هایزنبرگ به این میاندیشد که اگر او نیز همچون بسیاری از همنسلانش به آمریکا مهاجرت میکرد، آلمانِ پس از جنگ به دست چه کسانی میافتاد و چگونه میشد انتظار بازسازی و آغاز دوباره را داشت؟ در این کتاب، او میکوشد به دوستانش توضیح دهد چرا باید ماند، چرا باید امید داشت، و چرا تغییرات اساسی، تغییراتی درونی، تدریجی و زمانبرند. نمونهی روشن این تلاش، گفتوگوی او با انریکو فرمی و جی.بی. پگرام در نیویورک است (صفحات ۲۴۰ تا ۲۴۴).
منظور هایزنبرگ از «جزء»، انسان است: گفتوگوهای انسانی، صداقت علمی، اخلاق فردی؛ همان چیزهایی که در قدمزدنهایش با نیلز بور، بحثهای شبانه و اختلافنظرهای صادقانه متجلی میشود. این «جزء»ها هستند که «کل» را میسازند. در مقابل، «کل» همان سیستمها، ایدئولوژیها، دولتها و جنگهاست. اگر در سپهر سیاسی—نه فقط سیاست رسمی—کلِ مطلوبی وجود ندارد، راهکار از نگاه هایزنبرگ بازگشت به جزء است.
آیا این مسیر دشوار است؟ بیتردید. مسیری است سخت و زمانبر. اما برای رهایی از یک «کلِ غلط»، پناه بردن به «کلِ غلطتر» نهتنها رهایی را آسان نمیکند، بلکه آن را دشوارتر و طولانیتر میسازد.
هایزنبرگ در پاسخ به تلاش فرمی برای متقاعد کردنش به خروج از آلمان میگوید:
«شاید بهتر بود همان وقت مهاجرت میکردم، اما این کار را نکردم. تصمیم گرفتم حلقهی کوچکی از جوانان دور خودم جمع کنم؛ جوانانی که میخواهند در پیشرفت علم سهمی داشته باشند و مطمئن باشند که پس از جنگ، علمِ پیراسته از آلودگیها به آلمان بازخواهد گشت» (ص ۲۴۱).
او در این کتاب، «ماندن» را نه یک راهحل نهایی، بلکه مقدمهای برای آغاز یک بارِ اخلاقیِ طولانیتر میداند. تصریح میکند که ماندنش در آلمان در سال ۱۹۳۹ از سر اطمینان یا وضوح تصمیم نبوده؛ بلکه از این باور ناشی میشده که وقتی «کل» میلرزد، مسئولیت از جایی کوچکتر آغاز میشود. از نگاه او، حتی اگر انحراف کل جدی و مخرب باشد، با باقیماندن و پایداری جزء، امکان اصلاح دوبارهی کل وجود دارد.
نسخهی هایزنبرگ، نسخهی اصلاح تدریجی و زمانبر از مسیر جزء به کل است.
سید امیرحسین علویفر
۱۰ بهمن ۱۴۰۴
